د لنډي کوتل تاریخ
لنډه پېژندنه
لنډي کوتل (په سیمه کې ورته لوړګی هم ویل کېږي) یو تاریخي ښارګوټی دی چې د خیبر درې په لوېدیځ پای کې موقعیت لري او نن سبا د پاکستان د خیبر پښتونخوا صوبې د خیبر ضلعې برخه دی. دا د ضلعې اداري مرکز دی او له پېړیو راهیسې د جنوبي اسیا او منځنۍ اسیا ترمنځ دروازه ګڼل کېږي — هغه ځای چېرته چې له دوو زرو کلونو زیات وخت راهیسې لښکرې، سوداګر او کلتورونه تېر شوي دي. د دې کیسه له لرغونو کارواني لارو پیلېږي، د برتانوي سترواکۍ له سرحدي جګړو تېرېږي او نن یې د پولې د سوداګرۍ په یو بوخت ښارګوټي بدل کړی دی.
جغرافیه او موقعیت
- جغرافیايي موقعیت: شاوخوا ۳۴°۶ شمالي عرض البلد او ۷۱°۸ ختیځ طول البلد
- لوړوالی: د سمندر له سطحې شاوخوا ۱۰۷۲ متره (۳۵۱۷ فوټه) — د خیبر درې تر ټولو لوړه نقطه
- موقعیت: د تورخم په سرحد کې د پاکستان او افغانستان له پولې شاوخوا ۵ تر ۷ کیلومتره ختیځ لور ته، او د سړک له لارې له پېښوره شاوخوا ۵۰ کیلومتره لوېدیځ ته
- ښارګوټی د سپین غر (سفید کوه) غرونو له لارې پر هغه تاریخي لاره پروت دی چې د پېښور دره د افغانستان له ننګرهار ولایت سره نښلوي
- د اېن-۵ ملي شاهراه ورڅېرمه تېرېږي، او مشهوره (اوس بنده) د خیبر درې رېلوې یو وخت همدلته پای ته رسېده
لرغونی تاریخ: د سترواکیو دروازه
خیبر دره له لرغوني وخته د نړۍ له سترو یرغلګرو او سوداګریزو لارو څخه ده، او هغه ځمکه چېرته چې لنډي کوتل پروت دی، نږدې هر هغه ستر ځواک لیدلی چې وچې ته یې د ننوتلو هڅه کړې ده.
- لومړني خلک: نیمه کوچیانو اریایي ډلو او وروسته د بودايي ګندهارا تمدن په دې پراخه سیمه کې وده وکړه؛ دا سیمه د سوداګرۍ یو ستر مرکز وګرځېد چې بګرام (په اوسني افغانستان کې) یې له ټیکسلا (په اوسني پنجاب کې) سره نښلاوه او د عاج، مرچ او ټوکرانو په څېر توکي یې پر هغه لاره وړل چې وروسته د ورېښمو لار شوه.
- فارسي واکمني (له میلاده مخکې شپږمه پېړۍ): هخامنشي سترواکۍ دا سیمه ځانته ورګډه کړه؛ دا دوره د سوات، دیر او پېښور درو کې د لوست او ګندهارا کلتور له خپرېدو سره تړاو لري.
- سکندر اعظم (له میلاده مخکې ۳۲۷): سکندر د هند پر لور په خپل پوځي سفر کې د خیبر له سیمې تېر شو، چېرته چې د سیمې غرنیو قبایلو یې له پرمختګ سره سخته مقابله وکړه. د هغه دا تېرېدل د ښارګوټي له لرغوني تاریخ څخه یوه له مشهورو پېښو څخه ده.
- یوناني-هندي واکمنان: په ورپسې پېړیو کې یوناني-هندي پاچاهانو د یوناني-بودايي هنر هغه بېلګه دود راوست چې د ګندهارا لرغونې میراث یې تعریفوي.
اسلامي دوره
د منځنیو پېړیو له پیل راهیسې دې درې مسلمان فاتحان او واکمن کورنۍ وچې ته دننه کړې دي:
- محمود غزنوي (۱۰۰۱ ز): غزنوي واکمن د پېښور سره نږدې هندوشاهي پاچا جیاپال ته ماتې ورکړه، هغه پېښه چې دا سیمه یې د اسلام خپرېدو ته پرانیسته.
- مغولان (۱۵۲۶): ظهیرالدین بابر خپل لښکر له دې درې تېر کړ او د پاني پت په لومړۍ جګړه کې یې ابراهیم لودي ته ماتې ورکړه؛ هغه مغولي سترواکي یې بنسټ کېښود چې له درېوو پېړیو زیات یې پر وچه واکمني وکړه.
- احمد شاه درانی: افغان سترواک په اتلسمه پېړۍ کې له دې سیمې هند ته پوځي سفرونه وکړل — هغه د اسلامي فاتحانو وروستی ستر واکمن و چې دې درې یې وکاروله.
- سکهـ سترواکي (نولسمې پېړۍ پیل): د مهاراجه رنجیت سینګ ځواکونو د جنرال هري سینګ نلوا په مشرۍ د خیبر سیمه ونیوله، او سکهانو د درې د ساتنې لپاره د جمرود کلا په څېر کلاګانې جوړې کړې.
برتانوي استعماري دوره
برتانویانو د سترې لوبې پر مهال — د منځنۍ اسیا پر سر له تزاري روسیې سره د دوی اوږدې ستراتیژیکې سیالۍ — لنډي کوتل په یوه کلا بنده سرحدي پوسته بدل کړ.
- ستره لوبه او ډیورنډ کرښه (۱۸۹۳): برتانیې د خیبر یا بولان درې له لارې د روسیې له یرغل څخه په وېره کې د سرحد د خوندي کولو لپاره ګامونه واخیستل. په ۱۸۹۳ کې د ډیورنډ کرښې تړون د برتانوي هند او افغانستان ترمنځ پوله وټاکله او لنډي کوتل یې د برتانوي سیمې دننه پرېښود.
- دویمه انګلیس-افغان جګړه (۱۸۷۸–۱۸۸۰): لنډي کوتل د جنرال سر سیمویل براون په مشرۍ د پېښور ویلي فیلډ فورس لپاره د تم ځای په توګه کار وکړ، کله چې دا ځواک د کابل پر لور له درې تېرېده.
- د لنډي کوتل کلا: برتانویانو د معیاري سرحدي بڼې یوه کلا جوړه کړه — یوه دننۍ کلا او یوه بهرنۍ کلا چې ۵ برتانوي افسران او شاوخوا ۵۰۰ سیمه ییز افسران او سرتېري پکې ځایېدل.
- خیبر رایفلز: له ۱۸۹۹ راهیسې د خیبر پوستې د خیبر رایفلز له خوا ساتل کېدې — دا د خیبر ایجنسۍ له سیمه ییزو قبایلو څخه جوړه شوې بېقاعده ملیشه وه. له خپلواکۍ وروسته رایفلز د پاکستان د فرنټیر کور برخه پاتې شول.
- د ۱۸۹۷ اپریدو پاڅون: سیمه ییزو اپریدو قبایلو د برتانوي واک پر ضد پاڅون وکړ او د اوبو له کمښت وروسته یې لنډي کوتل او د خیبر نورې پوستې ونیولې. برتانیې د سر ویلیم لاکهارټ په مشرۍ شاوخوا ۳۴۵۰۰ کسیز ځواک د درې د بېرته نیولو لپاره واستاوه.
- نیول شوې بړګې ونه (۱۸۹۸): د ښارګوټي له مشهورو عجیبو کیسو څخه یوه دا ده چې یو برتانوي افسر یوه بړګې ونه ونیوله — د ونې پر تخته لګېدلې خبرتیا دا پېښه تر نن ورځې ثبتوي.
- د خیبر درې رېلوې (په ۱۹۲۵ کې پرانیستل شوه): دا د یوې ستراتیژیکې رېلوې په توګه طرحه شوې وه چې سرتېري ژر سرحد ته ورسوي؛ جوړونه یې په ۱۹۰۵ کې پیل شوه، د ۱۹۰۷ انګلیس-روسي تړون وروسته ودرېده، او په ۱۹۲۰ کې د انجنیر ویکټر بېلي تر څارنې بیا پیل شوه. د جمرود–لنډي کوتل برخه د ۱۹۲۵ کال د نومبر په ۳مه پرانیستل شوه او له ۴ نومبر څخه منظم مسافر وړونکی خدمت پیل شو. ۵۲ کیلومتره کرښه تر ۱۲۰۰ مترو پورې د ۳۴ تونلونو او ۹۲ پلونو او پلګوټو له لارې پورته کېږي — د استعماري انجینرۍ یوه ستایل شوې کارنامه. لنډي خانې ته یوه لنډه غځېدنه (له تورخمه ۳ کیلومتره) په ۱۹۲۶ کې پرانیستل شوه خو په ۱۹۳۲ کې د افغانستان په ټینګار وتړل شوه. منظم مسافر وړونکی خدمت په ۱۹۸۲ کې پای ته ورسېد؛ د خیبر سټیم سفاري سیلانیز رېل تر هغې روان و چې په ۲۰۰۶ کې سېلابونو پټلۍ او پلونه یوړل.
۱۹۴۷–۲۰۱۸: د فاټا دوره
له وېش وروسته لنډي کوتل په خیبر ایجنسۍ کې پروت و، چې د قبایلي سیمو (فاټا) برخه وه — اووه نیمه خپلواکې قبایلي ایجنسۍ چې د استعماري دورې ځانګړي نظام لاندې ادارې کېدې.
- قبایلي اداره: هره ایجنسۍ د وفاق له خوا ټاکل شوی پولیټیکل ایجنټ چلوله چې پراخې اجرایي او قضايي واکونه یې لرل. د ۱۹۰۱ فرنټیر کرایمز رېګولېشن (اېف سي ار) د ځمکې قانون پاتې شو، چې د قبایلو لپاره د ډله ییزې سزا جنجالي اصل یې هم په کې شامل و. ورځنی نظم د حکومت له خوا پېژندل شویو قبایلي مشرانو (ملکانو) له لارې چلېده چې دولتي وظیفې یې اخیستې، او شخړې د دودیزو جرګو (قبایلي شوراګانو) له خوا حل کېدې.
- په ۱۹۴۷ کې الحاق: په نومبر ۱۹۴۷ کې قبایلي مشرانو د صوبايي ګورنر سر جارج کننګهم له خوا رابلل شویو پرانیستو جرګو کې له پاکستان سره د وفادارۍ ژمنه وکړه.
- د قائد اعظم سفرونه: محمد علي جناح د پاکستان غورځنګ پر مهال په نومبر ۱۹۴۵ کې په لنډي کوتل کې یوې غونډې ته وینا وکړه، او له خپلواکۍ وروسته د ۱۹۴۸ کال د اپریل په ۱۷مه پېښور کې یوې سترې قبایلي جرګې ته د وینا لپاره راستون شو او قبایلو ته یې د زده کړې او پر ځان بسیا کېدو بلنه ورکړه.
- ورو پرمختګ: فاټا د لسیزو لپاره د پاکستان له نورو برخو ډېر کم پرمختیايي لګښت ترلاسه کړ، او خلک یې د هېواد له نورو برخو بېل قانوني نظام لاندې ژوند کاوه — د پاکستان عالي محکمې تر ۲۰۱۸ پورې هلته واک نه درلود.
- ۲۰۰۰مه لسیزه: له ۲۰۰۱ وروسته وسله وال فعالیت له افغان پولې قبایلي سیمو ته وغځېد؛ پاکستاني پوځ په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۴ کې په سیمه کې ستر عملیات پیل کړل، او لنډي کوتل او د خیبر درې دهلېز د سختو امنیتي ځای پر ځای کېدو شاهدان وو.
۲۰۱۸: له خیبر پښتونخوا سره یوځای کېدل
- د ۲۰۱۸ کال د مې په ۳۱مه، ولسمشر ممنون حسین ۲۵م اساسي ترمیم لاسلیک کړ چې فاټا یې له خیبر پښتونخوا صوبې سره یوځای کړه او د سیمې جلا اساسي حیثیت یې پای ته ورساوه.
- څو ورځې وړاندې، د فاټا لنډمهاله انتظامي رېګولېشن ۲۰۱۸ د فرنټیر کرایمز رېګولېشن (۱۹۰۱) منسوخ کړ او د پولیټیکل ایجنټ، اضافي پولیټیکل ایجنټ او اسسټنټ پولیټیکل ایجنټ دفترونه یې ختم کړل.
- د ۲۰۱۸ کال د جون په ۱۰مه، د خیبر پښتونخوا حکومت له ۱۱۶ کلونو وروسته د پولیټیکل ایجنټ پوستې په رسمي توګه ختمې کړې، او د ۲۰۱۸ کال د جولای په ۱۹مه پخوانۍ ایجنسۍ او سرحدي سیمې د ضلعو او سب ډویژنونو په توګه ونومول شوې. خیبر ایجنسۍ په خیبر ضلعه بدله شوه او لنډي کوتل یې اداري مرکز وټاکل شو.
- یوځای کېدو د پاکستان د سترې محکمې او پېښور هايي کورټ واک سیمې ته وغځاوه، پولیټیکل ایجنټ یې په ډپټي کمشنر بدل کړ، او عادي پاکستاني قانون — او ټاکل شوې صوبايي استازیتوب — یې د لومړي ځل لپاره ښارګوټي ته راوړل.
ابادي
- نفوس: د ۲۰۲۳ سرشمېرنې له مخې شاوخوا ۳۸۰۶۵ (په ۲۰۱۷ کې له ۳۳۶۹۷ او په ۱۹۹۸ کې له ۲۲۳۲۴ څخه زیات شوی)، چې دا یې د پخوانیو قبایلي سیمو له سترو ښارګوټو څخه یو جوړوي.
- قبیلې: ښارګوټی د اپریدو قبیلې (د خیبر واکمنه قبیله) اصلي سوداګریز مرکز دی، ترڅنګ یې شینواري، شلماني او ملاګوري قبیلې هم شته.
- ژبه او پېژندنه: وګړي یې په لویه کچه پښتانه او پښتو ژبي دي، د قومونو، جرګو او د پښتونولۍ د دودیز قانون (مېلمستیا، ننګ او ډله ییزې پرېکړې) پر بنسټ کلک قبایلي ټولنیز جوړښت لري.
اقتصاد
د لنډي کوتل اقتصاد تل د پولې پر موقعیت راڅرخېدلی دی:
- سرحدي سوداګري: د ښارګوټي بازار — چې ویل کېږي شاوخوا ۳۰۰۰ سوداګریز مرکزونه لري او له ۱۵۰۰۰ څخه زیات خلک پکې کار کوي — د تورخم دروازې له لارې بهېدونکې سوداګرۍ باندې ژوند کوي، چې له افغانستان سره د پاکستان له بوختو ځمکنیو پولو څخه یوه ده. توکي، ټرانسپورټ، ګمرکي چارواکي او پولې پورې تړلې ورځنۍ مزدوري د سیمه ییزو کورنیو لویه برخه ساتي.
- د بندښتونو پر وړاندې زیانمنتیا: کله چې د تورخم پوله وتړل شي — لکه په ۲۰۲۵–۲۰۲۶ کې اوږده بندښتونه چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ کړکېچ له امله وو — سیمه ییز اقتصاد ویجاړېږي: سوداګر وايي کاروبار یې تر ۸۰ سلنې پورې غورځېږي، زرګونه مزدوران ورځنۍ مزدوري له لاسه ورکوي، او د مېوو، سبزیو او اړینو توکو بیې لوړېږي. د ګمرکي چارو استازو اټکل کړی چې کله دروازه پرانیستې وي، ورځني صادراتي عواید په میلیونونو ډالرو کې وي.
- تاریخي بازار: د لنډي کوتل بازار د پاکستان، افغانستان او منځنۍ اسیا د سوداګرو د لیدنې ځای پاتې دی — د ښارګوټي د ورېښمو لارې تېر وخت ژوندی انعکاس.
کلتور
- پښتني دودونه: حجره (ټولنیزه مېلمستون) او جرګه (شورا) د ټولنیز ژوند مرکزي بنسټونه پاتې دي، ترڅنګ یې د مېلمستیا او ننګ قانونونه.
- شاعري او موسیقي: خیبر سیمه بډایه پښتو ادبي دود لري — لنډي کوتل د خاطیر اپریدي او مراد شینواري په څېر نامتو شاعرانو زېږنتون دی، چې د ستایل شوي حمزه شینواري (حمزه بابا) زوی دی. په ضلعه کې په منظمه توګه مشاعرې (شاعرانه غونډې) جوړېږي.
- لوبې: د محدودو اسانتیاوو سره سره، سیمې ملي کچې لوبغاړي زېږولي دي، چې پکې کرکټران شاهین شاه اپریدي، عثمان خان شینواري او ریاض اپریدي شامل دي.
- بازار کلتور: د بازار رنګین ټرک ارټ، ټوکران او څو ژبنۍ ګڼه ګوڼه ښارګوټي ته ځانګړی سرحدي رنګ ورکوي.
تاریخي ځایونه او سیلانیزې جاذبې
- خیبر دره خپله — هغه تاریخي غرنی دهلېز چې لنډي کوتل له پېښور درې سره نښلوي
- د لنډي کوتل کلا — د برتانوي دورې کلا چې د درې لوېدیځ پای یې ټینګاوه
- د خیبر درې رېلوې او سټېشن — د ۱۹۲۵ کال بنده رېلوې، د خپلو تونلونو، پلونو او پرېښودل شوي وروستي سټېشن سره؛ د پخوانۍ خیبر سټیم سفاري لار
- نیول شوې بړګې ونه — هغه ونه چې په ۱۸۹۸ کې ونیول شوه او تر اوسه خپله خبرتیا تخته لري
- د لنډي کوتل بازار — د ښارګوټي په زړه کې تاریخي مارکېټ
- د تورخم سرحدي دروازه — څو کیلومتره لوېدیځ ته، د جنوبي او منځنۍ اسیا ترمنځ له سترو ځمکنیو دروازو څخه یوه
له لنډي کوتل سره تړلي نامتو خلک
- حمزه شینواری (حمزه بابا) — ستایل شوی پښتو شاعر، له خیبر سیمې سره نږدې تړاو لري
- خاطیر اپریدي (۱۹۲۹–۱۹۶۸) — په لنډي کوتل کې زېږېدلی پښتو شاعر، د خپل رومانتيک شعر لپاره مشهور
- مراد شینواری — پښتو شاعر، له سلو څخه زیاتو فلمونو لپاره سندرغاړی، او په پښتو کې د ازاد نظم مخکښ؛ د حمزه بابا زوی
- شاهین شاه اپریدي — د پاکستان نړیوال چټک توپ اچونکی
- عثمان خان شینواری — د پاکستان نړیوال کرکټر
- ریاض اپریدي — د پاکستان پخوانی ټېسټ کرکټر
- ایوب اپریدي — د سیمې نامتو شخصیت
مهمې نېټې
- له میلاده مخکې شپږمه پېړۍ — هخامنشي فارسیانو سیمه ځانته ورګډه کړه
- له میلاده مخکې ۳۲۷ — سکندر اعظم له خیبر تېر شو
- ۱۰۰۱ ز — محمود غزنوي د پېښور سره نږدې جیاپال ته ماتې ورکړه
- ۱۵۲۶ — بابر تېر شو؛ د پاني پت لومړۍ جګړې مغولي سترواکي بنسټ کېښود
- د ۱۸۰۰مو کلونو پیل — د رنجیت سینګ تر مشرۍ سکهـ سترواکۍ د خیبر سیمه ونیوله
- ۱۸۷۸–۱۸۸۰ — دویمه انګلیس-افغان جګړه؛ لنډي کوتل د برتانوي تم ځای په توګه وکارول شو
- ۱۸۹۳ — ډیورنډ کرښې افغان سرحد وټاکه
- ۱۸۹۷ — اپریدو پاڅون لنډي کوتل ونیو؛ د لاکهارټ ځواک دره بېرته ونیوله
- ۱۸۹۸ — بړګې ونه ونیول شوه
- ۱۸۹۹ — خیبر رایفلز په خیبر کې د ګارنیزون چارې په غاړه واخیستې
- ۱۹۰۱ — فرنټیر کرایمز رېګولېشن (اېف سي ار) نافذ شو
- ۳ نومبر ۱۹۲۵ — د خیبر درې رېلوې (جمرود–لنډي کوتل) پرانیستل شوه
- نومبر ۱۹۴۵ — جناح په لنډي کوتل کې غونډې ته وینا وکړه
- اګست ۱۹۴۷ — د پاکستان خپلواکي؛ خیبر د فاټا یوه ایجنسۍ شوه
- ۱۷ اپریل ۱۹۴۸ — جناح پېښور کې سترې قبایلي جرګې ته وینا وکړه
- ۱۹۸۲ — د خیبر کرښې منظم مسافر وړونکی رېل خدمت پای ته ورسېد
- ۲۰۰۶ — سېلابونو د خیبر رېلوې برخې ویجاړې کړې؛ سیلانیز رېل ودرېد
- ۳۱ مې ۲۰۱۸ — ۲۵م ترمیم فاټا له خیبر پښتونخوا سره یوځای کړه
- ۱۹ جولای ۲۰۱۸ — خیبر ایجنسۍ په خیبر ضلعه بدله شوه؛ لنډي کوتل یې مرکز شو
- ۲۰۲۳ — سرشمېرنې د لنډي کوتل نفوس ۳۸۰۶۵ ثبت کړ